Paul Otlet en het Mundaneum

Honderd jaar geleden formuleerden twee Belgische juristen, Paul Otlet en Henri la Fontaine, de term documentatie als de hoeksteen van hun bibliografische revolutie (*)
Voor sommigen is het misschien een onbekend verhaal, of slechts een voetnoot bij de dagelijkse bibliotheekpraktijk. Maar met een beetje oog voor de geschiedenis ontdek je dat veel bibliografische vernieuwingen van dit moment hun wortels hebben in die documentatiebeweging aan het begin van de 20e eeuw.

otlet Otlet en La Fontaine kwamen allebei uit een welgesteld Brussels milieu. En beiden waren gedreven idealisten. In Brussel heerste in die tijd een sterk sociaal-utopisch, pacifistisch en internationaal georiënteerd politiek klimaat. Dat leidde er zelfs toe dat er rond 1907 een lobby bestond om Bussel te promoten als “wereldstad”. Zowel Otlet als La Fontaine speelden in die kring een actieve rol.

Henri la Fontaine zette zich zijn leven lang in voor talrijke maatschappelijke hervormingen en pacifistische organisaties. In 1914 werd hij daarvoor onderscheiden met de Nobelprijs voor de Vrede.

Paul Otlet had als ideaal dat kennis beter toegankelijk moest worden gemaakt om mensen nader tot elkaar te brengen en zodoende de vrede te dienen. Met zijn opvattingen over documentatie is hij de grondlegger geweest van de moderne informatiewetenschap.

In 1895 richtten Otlet en La Fontaine het Institut International de Bibliographie (IIB) op, dat later zou overgaan in de International Federation for Information and Documentation (FID, 1986 - 2003)
Ook werd in 1895 een begin gemaakt met het opzetten van een wereldcatalogus (een universeel bibliografisch repertorium) dat alle beschikbare kennis van die tijd in kaart zou brengen. Het was in feite de eerste grote -encyclopedische- databank. Geschat wordt dat dit archief ergens tussen de 12 tot 17 miljoen lemma bevatte, over de meest uiteenlopende onderwerpen. Bronmateriaal voor deze beschrijvingen waren niet alleen tekstuele documenten zoals boeken, tijdschriften, kranten of persoonlijke notities. Otlet beschouwde ook objecten als document. Bijvoorbeeld tekeningen, kaarten, affiches, maquettes, modellen, kunstvoorwerpen ed. Otlet richtte zich vooral op inhoudsanalyse en classificatie. Tegenwoordig zou je denken in termen als indexeren, information storage and retrieval, informatiearchitectuur en contentmanagement. Het gigantische repertoriumproject is vaak getypeerd als het “papieren internet”. Je kunt er ook een voorloper in zien van bijvoorbeeld Worldcat en zelfs Google.
Want Otlet beperkte zich niet tot beschrijven. Hij bedacht ook een ingewikkeld mechanisch systeem waarmee gebruikers de databank op afstand konden raadplegen en waarmee zij verwante onderwerpen met elkaar konden verbinden. Daarmee was het concept van een zoekmachine en van hyperlinks geboren. Alleen de techniek om deze ideeën vorm te geven ontbrak nog.
In Amerika had Melvil Dewey een standaardformaat cataloguskaart (3 x 5 inch, 7,5 x 12,5 cm) vastgesteld. Voor Otlet was dat kaartmodel dé oplossing voor het vastleggen van kleine brokjes kennis. Door zijn toedoen werd deze cataloguskaart ook in Europese bibliotheken de standaard. Cataloguskaarten vind je bijna nergens meer, maar het belang van standaardisatie in bibliotheken en informatievoorziening wordt algemeen erkend.
Otlet nam niet alleen Dewey’s cataloguskaarten over maar ook Dewey’s Decimale Classificatie (DDC). Hij bewerkte deze echter tot een veel meer gedetailleerde facetclassificatie, de UDC.
De ontelbare kaartenbakken van het repertorium werden ondergebracht in een wereldmuseum (het Palais Mondial, later het Mundaneum genoemd). Het heeft maar korte tijd bestaan (1919-1934). In 1998 werden de overblijfselen alsnog gered. Ze zijn te zien in het Mundaneum museum in Mons (Bergen).
Tenslotte vond Otlet een procédé uit om boekpagina’s op microfilm over te zetten, met een daarbij passend leesapparaat (de “bibliophote”). En Otlet had zelfs ideeën over een elektrische telescoop (!), die was verbonden met telefoon en radio. Daarmee zou iemand op grote afstand materiaal uit de databank kunnen opzoeken en als beeld projecteren op een scherm. Otlet voorzag dus al het ontwerp van computers, e-books, readers en multimedia, hoe primitief en schetsmatig het ook overkomt, met de ogen van nu bekeken.

de ideeën van Paul Otlet, in zijn 'Traité de Documentation'

Deze voorbeelden laten iets zien van de veelzijdigheid en de visionaire geest van Paul Otlet. In meerdere opzichten was hij zijn tijd (te) ver vooruit. Op het internet wordt hij soms de “Jules Verne van de informatiewetenschap” genoemd. Toch stond hij niet alleen. Naast Henri la Fontaine kende hij als medestanders o.a. de Duitse chemicus Wilhelm Ostwald, de Oostenrijkse filosoof Otto Neurath, de Nederlandse chemicus Donker Duyvis, de Franse architect Le Corbusier. Otlet heeft veel van zijn plannen niet kunnen verwezenlijken. Ze bleken niet realistisch, de vereiste (computer-)techniek bestond nog niet, er was gebrek aan medewerking of er waren andere tegenslagen. Projecten als de UDC en de FID bleken succesvol. Andere, zoals het Mundaneum, raakten na verloop van tijd in verval. Vooral door toedoen van Otlet's biograaf, William Boyd Rayward, staan de persoon en de ideeën van Paul Otlet de afgelopen tien jaar weer opnieuw in de belangstelling. Ook vandaag de dag is het nog steeds fascinerend om te lezen hoe deze pionier betekenis heeft gegeven aan het begrip informatie.

In 2005 bezocht ik de tentoonstelling “Visionair België”, georganiseerd ter gelegenheid van het 175-jarig bestaan van België. Een zaal was gereserveerd voor een klein stukje Mundaneum. Een muurtje van op elkaar gestapelde antieke houten kaartenbakken, gevuld met getypte en handgeschreven fiches. Als ik daaraan terugdenk, vraag ik mij af hoe Paul Otlet in deze tijd zou reageren op het bestaan van multimedia pc’s, draadloos internet, Web 2.0 en een bijna onuitputtelijk scala van content-, informatie- en kennismanagementsystemen. Zou hij van mening zijn dat zijn idealen over internationale toenadering en wereldvrede nu dichterbij gekomen zijn?

Meer over Paul Otlet:

William Boyd Rayward: Knowledge Organisation and a New World Polity: the Rise and Fall and Rise of the Ideas of Paul Otlet (PDF)
William Boyd Rayward: Rayward's Otlet Page: Paul Otlet and Documentation (overzichtspagina)
Michael Buckland: Paul Otlet, Pioneer of Information Management
Wikipedia, artikel over Paul Otlet

Video:

VPRO-Noorderlicht documentaire "Alle kennis van de wereld, het papieren internet”, uitgezonden op 1 nov. 1998. (Bekijk de video hier). William Boyd Rayward bezoekt het in verval geraakte Mundaneum. Hij schetst een helder beeld van Paul Otlet en zijn ideeën. Er zijn plannen voor een nieuw Mundaneum museum in Mons (Bergen). (In 1998 opent dit museum inderdaad zijn deuren)

Voetnoot:

(*) Otlet, Paul (1990e). ‘The Systematic Organisation of Documentation and the Development of the International Institute of Bibliography.’ In Rayward, W. Boyd (ed.) (ed.), International Organisation and Dissemination of Knowledge. Selected Essays of Paul Otlet. Translated and Edited with an Introduction by W. Boyd Rayward. Amsterdam etc.: Elsevier, p. 105-111. Oorspronkelijke franse uitgave : L'Organisation systématique de la documentation et le développement de l'Institut International de Bibliographie. IIB Publication No. 82. Bruxelles: IIB, 1907.

In 1934 publiceert Otlet zijn meesterwerk : 'Traité de documentation'. In hetzelfde jaar echter moet het Mundaneum sluiten. William Boyd Rayward: "The Traité is perhaps the first systematic, modern discussion of general problems of organising information."

Politieke affiches in het Mundaneum, 2008

NRC Handelsblad 17 jan. 2008
Soms komt het toeval je een stukje tegemoet. In een opwelling kocht ik een week geleden weer eens een NRC. Op de Achterpagina las ik de volgende aankondiging: “Tot 27 april in het Mundanéum in Mons de Triënnale de l’affiche politique”.
De Internationale Triënnale van het Politieke Affiche bestaat sinds 1978. Deze tiende editie omvat ca. 130 affiches, die speciaal voor deze expositie zijn gemaakt. De kunstenaars zijn bepaald niet zachtzinnig in hun politieke stellingname. Een afbeelding bij het NRC-artikel toont een 3D-versie van de Amerikaanse vlag: gevouwen om een lijkkist. George Bush, de VS, maar ook Poetin en het Chinese regime zijn mikpunt van scherpe beeldtaal. Ongeveer honderd jaar geleden werd het Mundaneum opgericht door Paul Otlet en Henri de la Fontaine, vanuit hun streven naar kennisuitwisseling, verbroedering en wereldvrede. Een beter geschikte plek voor deze tentoonstelling is nauwelijks denkbaar. Ook al laten de affiches zien dat wereldvrede nog steeds een ver verwijderd ideaal blijft. Triënnale de l'Affiche Politique

Bezoek aan het Mundaneum, 2008

Donderdag 21 aug. maak ik een eendagstrip naar Mons (België). In totaal twaalf uur treinreis - maar voor mij als treinliefhebber is dat een feestje – twee uur site seeing ter plaatse. Doel is het Mundaneum museum.
Ik heb al eerder geschreven over Paul Otlet en zijn Mundaneum. En dit jaar viert het Mundaneum museum zijn 10-jarig bestaan. Een duidelijke reden om er daadwerkelijk eens een bezoek te brengen.

Mons is de hoofdstad van de Waalse provincie Henegouwen. Met ca. 90.000 inwoners half zo groot als Groningen. Maar in de binnenstad en het winkelgebied van Mons zou je dat niet zeggen. De stad is gebouwd op heuvelachtig terrein, vandaar de naam. En de meeste straten zijn ruw geplaveid met kasseien. Als ongeoefende toerist heb je daar al je wandelconcentratie nodig. Vlakbij de Grote Markt is de Rue de Nimy. Het Mundaneum is gevestigd in een voormalige coöperatieve winkel in art-decostijl. Twee gebouwen herbergen de verschillende archieven, het derde is gebruik als expositieruimte. Op de begane grond is een grote hal, met een omloop op de eerste verdieping. Alle wanden zijn bekleed met honderden houten kaartenbakken, de overblijfselen van het vroegere Mundaneum. In het midden is een metersgrote, langzaam draaiende wereldbol opgesteld.
Sommige kaartenbakken zijn genummerd met cijfercodes, de eerste versie van het UDC..! Andere bevatten alfabetisch geordende secties. De bakken zijn niet leeg, ze bevatten nog steeds het oorspronkelijke, gedrukte, getypte of met de hand beschreven kaartmateriaal. Het moet een monnikenwerk geweest zijn, deze universele catalogus. Niet alleen de omvang maakt een overweldigende indruk. Het is ook die - naar huidige maatstaven - primitieve techniek en vormgeving. Hoe kon deze enorme databank worden geproduceerd zonder hulp van computers, zonder catalogiseersoftware, zonder automatische metadatering? Wat dit kleine museum nog steeds uitstraalt, is de grenzeloze verbeeldingskracht en ambitie van Otlet en La Fontaine.

mundaneum 2008 Op dit moment (tot 31 aug. 2008) is in het Mundaneum de tentoonstelling "Images de femmes" , gewijd aan het feminisme en het beeld van de vrouw, eind 19e eeuw. Henri La Fontaine, Otlets geestverwant, was in die tijd een belangrijke voorvechter voor gelijke vrouwenrechten.
Ter gelegenheid van het 10-jarig jubileum heeft het Mundaneum een overzichtspublicatie uitgebracht: “Le Mundaneum, les archives de la connaissance” (2008). Een beknopte geschiedenis van leven en werk van Otlet en La Fontaine. De fraaie afbeeldingen illustreren het utopische denken aan het begin van 20e eeuw. Bij de kassa zie ik nog een boek liggen. Francoise Levie schreef een 352 pagina’s tellende biografie van Otlet: “L’homme qui voulait classer le monde” (2006). Twee bijzondere aanwinsten voor mijn boekenkast. Tijdens de terugreis bedenk ik dat ik mijn post over Otlet nog wel wat moet bijschaven. Maar daar heb ik nu materiaal genoeg voor.

Foto's van het Mundaneum (aug. 2008):

Zijn Otlet en La Fontaine een hype aan het worden? Op de voorpagina van NRC Handelsblad, vandaag 4 sept. 2008, herken ik direct het plaatje: de houten kaartenbakjes van Otlet's repertorium en het borstbeeld van Henri La Fontaine. Onder de titel "Wikipedia en Google op papier" schrijft NRC-verslaggever Lex Veldhoen over zijn bezoek aan het Mundaneum.

Het is niet precies duidelijk wat de aanleiding is voor dit artikel. Dat het Mundaneum museum dit jaar 10 jaar bestaat zou een goede reden zijn. Ter gelegenheid daarvan verscheen een fraai geillustreerde publicatie over de geschiedenis van het Mundaneum en zijn oprichters Paul Otlet en Henri La Fontaine. Helaas maakt Veldhoen geen melding van dit jubileum. Maar ook zonder dat detail is het een zeer leesbaar artikel. Ik zal zeker het opnemen in mijn eigen papieren knipselarchief... En als Otlet-fan ben ik natuurlijk zeer ingenomen met het feit dat een moderne krant als de NRC nu aandacht besteedt aan dit kleine museum in Mons. Die oude kaartenbakjes hebben kennelijk nog steeds - of opnieuw- betekenis.